Huta cynku w Szopienicach - bezcenny zabytek niszczeje

Zaledwie dziesięć minut jazdy z centrum Katowic. Po maszynach parowych leje deszcz, zasypane piece muflowe leżą w gruzach, a z zabytkowej wieży ciśnień odpada niemal codziennie kawałek historii. Swój udział w "rozbiórce" tego wyjątkowego zabytku techniki mają po równo czas i... złomiarze.

Gerard Sacherski, który pięć lat temu powołał z kolegami Stowarzyszenie na Rzecz Powstania Muzeum Hutnictwa Cynku w Katowicach-Szopienicach powtarza, że ich pięcioletnie starania o utworzenie muzeum nie trafiły jeszcze na podatny grunt. Prawdą jest, że było tutaj wielu przedstawicieli władz, ale jak do tej pory zachowane obiekty poprzemysłowe członkowie stowarzyszenia pokazują wyłącznie pasjonatom, wycieczkom szkolnym, artystom, którzy narzekają na brak weny twórczej oraz telewizjom z całego świata poszukującym ujęć z przełomu dziewiętnastego i dwudziestego wieku. Zachwyt zwiedzających nie przekłada się jednak na dotacje, dzięki którym można byłoby naprawić przeciekające dachy, uruchomić zegar z podświetlaną szklaną tarczą jak z londyńskiego Big Bena, czy ratować zrujnowane piece, w których kiedyś wytapiano cynk unikatową metodą destylacji.

Ich finanse są skromne. Do dyspozycji mają wyłącznie składki z czterdziestu swoich portfeli. Wystarczy na kawałek blachy falistej, którą można zabezpieczyć powybijane szyby.

Walcownia bez pary

Jest mrok, przez dziury w dachu kapie woda. Sacherski opowiada historię z początku dwudziestego pierwszego wieku, kiedy do ponadstuletniej walcowni, należącej dawniej do rodziny Giesche, zawitała wycieczka z Ameryki Północnej. Biegali po hali długiej na dwieście metrów i otwierali buzie ze zdziwienia: "Wow, wspaniałe, fantastyczne. Nie wiedzieliśmy, że Polska to taki bogaty kraj".

- Słuchałem zdziwiony. Zapytałem, o co im chodzi. A oni, że nie widzieli jeszcze takiego muzeum, w którym wszystkie urządzenia, łącznie z maszynami parowymi byłyby na chodzie. Dziwili się, że było nas stać na taką ekstrawagancję, zwłaszcza że przy każdej maszynie stał, jak sądzili, pracownik muzeum. Musiałem im wyjaśnić, że oglądają na własne oczy normalny zakład produkcyjny - wspomina były hutnik i nauczyciel.

Zszokowani Amerykanie odjechali, a kilka lat później do walcowni wkroczył likwidator. Cztery muzealne maszyny parowe z 1903 roku, które pracowały niemal sto lat nagle ucichły. Ich odgłos można jedynie usłyszeć na Youtubie.

- Na ścianie za szkłem wisi protokół: "8.01.2002 rok". Nie wiem jak długo te odręczne notatki będą jeszcze czytelne, bo ślady po długopisie powoli blakną - wyjaśnia.

Data likwidacji niknie w oczach, podobnie jak pozostałości po dawnej świetności huty cynku. Ośmiusetmetrowy przewód parowy łączący maszyny parowe z elektrociepłownią przepadł w trakcie rozbiórki. Para nie bucha od czterech lat. Sacherski ma pomysł. - Trochę szalony - przyznaje. - Maszyny parowe potrzebują mocy, moglibyśmy tu postawić parowóz. Trochę pary i można byłoby znowu wprawić je w ruch. Wiem, że to niemalże wariacka idea, ale jestem pewien, że to się może udać - mówi.

Cztery maszyny parowe wprawiały w ruch potężne koła zamachowe połączone z kolei z urządzeniami do walcowania cynku. Mimo że do walcowni zaglądają tylko nieliczni, a na posadzkach jest kilka centymetrów udeptanej ziemi, urządzenia parowe błyszczą od smaru. Na ich widok nawet laikom, którzy nie mają pojęcia o początkach przemysłu, przyspiesza bicie serca. To prawdopodobnie jedyne miejsce w Europie, gdzie udało się zachować niemalże całą linię technologiczną w komplecie.

Pochodzący z Katowic Józef Więcek, członek Związku Ślązaków Ameryki Północnej, nie ukrywa, że targają nim emocje. Jest zachwycony tym, co widzi, ale też zasmucony, że historia ojców, którzy wypracowali podwaliny dla Śląska i Katowic znika w tak szybkim tempie.

- Stuletnie maszyny parowe, stojące w mroku pod cieknącym dachem, klejonym przez członków stowarzyszenia, robią większe wrażenie od największych współczesnych osiągnięć technologicznych - kwituje.